Karin van der Laan

BEZETTE STAD – PAUL VAN OSTAIJEN **,5

Het is niet vaak zo dat ik alsnog enthousiast word over een boek waarvan ik al lang had besloten dat ik het niks vond. Maar met het interview met Tom Lanoye in de klassiekerreeks van the School of Life lukte dat dus wel. Zijn manier van voorlezen lieten de teksten klinken als toneel en daarmee werd de schoonheid ervan zo veel duidelijker. Ik zit hier niet om reclame te maken voor the School of Life, maar dat is echt wel een groot pluspunt van deze collegereeks, dat de schrijvers zo enthousiast over de boeken vertellen, dat ze die zo veel mooier en begrijpelijker maken. 

Iconisch
Tom Lanoye liet ons Bezette Stad lezen van Paul van Ostaijen, een boek uit 1921 dat wordt bestempeld als een iconisch werk. Het boek is een verzameling van expressionistische en dadaïstische poëzie en dat zijn genres waar ik persoonlijk gewoon niks mee kan. Ik kon alleen bewondering opbrengen voor de vormgeving, omdat die in een tijd zonder computers vast niet makkelijk tot stand was gekomen. Maar de losse woorden en zinnen die samenhang missen, hebben voor mij te weinig betekenis. Toch deed Bezette Stad mij voor het eerst beseffen waarom die stromingen zo onsamenhangend zijn.

Waanzin vormgeven
Het einde van de Eerste Wereldoorlog betekende volgens Lanoye ook het einde van het naïeve geloof in de mensheid. Zelfs oorlog had daarvoor altijd nog een zekere hoffelijkheid, want men vocht man tegen man. WO I was de eerste oorlog waar vernietigd werd op industrieel niveau. Men voelde zich volledig machteloos tegenover dat soort bloedvergieten. Alle waarden werden hiermee op z’n kop gezet en dat zette ook de kunst op z’n kop, want wat had nog betekenis als de traditionele structuren niet meer golden? Hoe kon je de waanzin van de oorlog nog vormgeven? Niet door die in woorden of beelden te vatten, maar juist door het omgekeerde. Kunstenaars zetten de waanzin om in verlies van schoonheid, syntaxis, logica of emotionaliteit. Zo plakten schrijvers in de literatuur woorden uit kranten en reclames willekeurig aan elkaar en lieten de lezers er zelf betekenis aan geven.

Verwarring beleven
De presentator gaf aan dat hij onzeker werd bij het lezen van het boek, maar dat is volgens Lanoye ook de bedoeling. De verwarring die je voelt bij het lezen van dit soort teksten geef de verwarring weer die men na WO I ook voelde. Zo lees je niet over verwarring, maar ervaar je die zelf. Die onzekerheid (en verwarring) is dus onderdeel van de beleving. Een ultieme vorm van ‘show, don’t tell’. En dat vond ik eigenlijk wel een geniale vondst. Door dit boek begreep ik voor het eerst de context van deze stromingen – ondanks alle lessen die ik er tijdens mijn studie over heb gehad.
Maar het is ook alleen deze context die de vorm mooier maakt en dat is misschien ook meteen het zwaktebod ervan. Ik heb er dus echt een stuk bij geleerd, maar zal toch niet snel nog een keer een expressionistisch werk oppakken.